Athina breathes. Loves. Writes.


Born in Patras in 1986
Finished her Bachelor Degree in Greek Philology in 2009 (University of Patras), followed by a Master Degree in Language Studies in 2010 (Lancaster University, U.K.)
Left her Ph.D. Degree after 5 years of study (University of Athens), for all the reasons of the world, grateful for the broad knowledge she gained throughout the process.
Has worked in the private sector as a copywriter, editor, and proofreader for 4 years (Athens, 2011-2015).

Ενότητα # 1: Η «κρίση/ύφεση» ως «ολικό κοινωνικό γεγονός»

Ενότητα # 1: Η «κρίση/ύφεση» ως «ολικό κοινωνικό γεγονός»

Το γενικό ιστορικό πλαίσιο

Στις 15 Σεπτέμβρη του 2008, η είδηση της κατάρρευσης της Lehman Brothers σηματοδότησε, τόσο στην Ελλάδα όσο και στις υπόλοιπες χώρες του κόσμου, μια περίοδο ραγδαίων πολιτικών εξελίξεων, απότομων οικονομικών μεταβολών και κοινωνικών ανακατατάξεων, που αποδόθηκαν και συνεχίζουν να αποδίδονται μέχρι και σήμερα, στην λεγόμενη «οικονομική κρίση».

Οι κυριότεροι εκφραστές αυτής της τοποθέτησης προέρχονται στην πλειονότητά τους από τα Μέσα Ενημέρωσης, τους επίσημους πολιτικούς και οικονομικούς φορείς και τους οικονομικούς αναλυτές. Το συγκεκριμένο πρόβλημα, χωρίς να αποτελεί κάτι καινούριο, αλλά με σαφώς διαφοροποιημένα χαρακτηριστικά και συνθήκες από προηγούμενες φορές, εκτυλίσσεται, αναδεικνύοντας πολλές πτυχές του κοινωνικού, πολιτικού και οικονομικού μας συστήματος.

Παραδοχές που μέχρι πρόσφατα προβάλλονταν ως «φυσικές αλήθειες», όπως η «αιωνιότητα του συστήματος», «η «αειφόρος ανάπτυξη», «οι ασφαλιστικές δικλείδες της δημοκρατίας», «η αυτορρύθμιση της αγοράς» κ.ά. φαίνονται να καταρρέουν μπροστά σε ζητήματα όπως:

  • Η οικονομική εξάρτηση (νεο)αποικιοκρατικού τύπου μέσω εξωτερικού δανεισμού.
  • Οι εκβιαστικές συνθήκες διαλόγου και η παραβίαση διακρατικών συμφωνιών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
  • Η αστυνομοκρατία, οι πρακτικές καταστολής και παρακολούθησης.
  • Η έμμεση αλλά και άμεση ποινικοποίηση πολιτικών φρονημάτων στους χώρους εργασίας.
  • Η επάνοδος του νέο-ναζισμού, με τη συνακόλουθη κοινωνική αλλά και θεσμική του νομιμοποίηση.
  • Το δυσθεώρητο τίμημα σε επίπεδο διαβίωσης και ανθρώπινες ζωές.
  • Το περιβαλλοντικό και υγειονομικό τίμημα που πλέον έρχεται να προστεθεί μόνιμα σε όλες τις σχετικές συζητήσεις.

Οι καταστάσεις αυτές αποτελούν πλέον την καθημερινότητα των πολιτών, όχι μόνο στη χώρα μας, αλλά και σε άλλα μέρη του κόσμου. Συμπαρασύρουν μαζί τους και όλους τους κοινωνικούς αυτοματισμούς που είχαν εμπεδωθεί μέχρι τώρα, καθιστώντας τους πλέον μη λειτουργικούς για τους ανθρώπους ως ψυχολογικά υποκείμενα.

Έτσι, σηματοδοτείται μία περίοδος μετάβασης για αυτούς, με ό, τι συνέπειες μπορεί αυτό να έχει στην ύπαρξή τους, τόσο από υλική όσο και από σημειωτική άποψη. Επομένως, το πρόβλημα που κωδικοποιείται ως «κρίση» ή εναλλακτικά, «ύφεση», φαίνεται να λειτουργεί ως «ένα ολικό κοινωνικό γεγονός» που δεν αποτελεί μόνο το σημείο έναρξης ορισμένων διαδικασιών μετάβασης, αλλά και το πεδίο μέσα στο οποίο χτίζονται συγκεκριμένες συμπεριφορές (Σιδέρης, 2014: 13, Λαμπίρη-Δημάκη,1989: 5 – 7), με συνακόλουθα επικοινωνιακά γεγονότα (De Rycker & Mohd Don, 2014: 7 – 8).

Για ποιους λόγους μελετάμε «την οικονομική κρίση»;

Όπως εύστοχα διαπιστώνουν οι Volosinov – Bakhtin,  «ένα θέμα, οποιαδήποτε κι αν είναι η περιοχή της πραγματικότητας στην οποία ανήκει, για να αποτελεί μέρος ενός κοινωνικού ορίζοντα μιας ομάδας και να προκαλεί μια ιδεολογική σημειωτική αντίδραση, είναι ανάγκη να σχετίζεται με τους  πιο ζωτικούς κοινωνικο-οικονομικούς όρους ύπαρξης αυτής της ομάδας» (1998: 84).

Και η «κρίση» πληροί αυτήν την προϋπόθεση, ακριβώς επειδή:

  • Μεταβάλλει ριζικά τους υλικούς πόρους που εξασφαλίζουν τη βιωσιμότητά μιας κοινωνίας, αλλάζοντας τις σχέσεις, τα μέσα παραγωγής και τις υφιστάμενες δομές της.
  • Παράλληλα, λόγω των μεταβολών που επιφέρει, αποτελεί ένα κομβικό σημείο κοινωνικής συνειδητοποίησης, καθώς οι υπάρχοντες κοινωνικοί θεσμοί πλέον δε φαίνεται να προσφέρουν ικανοποιητικές λύσεις στα αδιέξοδα και τις συστημικές αντιφάσεις που προκύπτουν, ενώ παράλληλα, τα οικονομικά και πολιτικά προβλήματα πολλαπλασιάζονται (Λαμπίρη – Δημάκη, 1989: 7).

Από το «γλωσσικό σημείο» στον άνθρωπο

Στα πλαίσια αυτής της «σημειωτικής» αντίδρασης, λοιπόν, οι άνθρωποι που συναποτελούν ένα πολιτικό σύστημα, δε βιώνουν απλά τη μία ή την άλλη έκφανση του προβλήματος. Αντίθετα, προσπαθούν να το ερμηνεύσουν, να το αξιολογήσουν και να το διαχειριστούν, δημιουργώντας νέες ταυτότητες, ό, τι και αν αυτό σημαίνει τελικά: Από το να δραστηριοποιηθούν προς μια ορισμένη κατεύθυνση, μέχρι να διαλέξουν την ανυπαρξία ως «τελική λύση».

Στα πλαίσια της διαδικασίας αυτής, μιλάνε για το πρόβλημα, το μετουσιώνουν μέσα σε διάφορα κειμενικά είδη, το κάνουν σύνθημα, πανό, ρητή ή άρρητη παραδοχή των πράξεών τους, νομοσχέδιο, άρθρο, πολιτικό πρόταγμα, προεκλογική καμπάνια, εργασιακή σύμβαση, ερευνητική εργασία. Εμπλέκονται με αυτό και προσπαθούν να συγκροτήσουν ταυτότητα, να σταθούν μέσα, αλλά και απέναντι σε αυτό.

Φαινόμενο ή πρόβλημα; Να ξεκαθαρίσουμε ορισμένα πράγματα…

Πολύ συχνά στην καθημερινή αρθρογραφία με την οποία αλληλεπιδράμε ως πολίτες, οι όροι «ζήτημα», «πρόβλημα», «φαινόμενο» κ.λπ. χρησιμοποιούνται ως απλά συνώνυμα. Για τον κοινωνικό/γλωσσικό επιστήμονα, όμως, τα πράγματα μπορεί να έχουν βαθύτερες διαστάσεις:

Ας εξετάσουμε, για παράδειγμα, τι υπονοείται με ορισμένες – φαινομενικά συνώνυμες – εκφορές:

  • «Το φαινόμενο της φτώχειας είναι πολύ μεγάλο.»: Η φτώχεια είναι όπως ο σεισμός, ο τυφώνας, ή ο COVID-19. Διέπεται από τους νόμους της φύσης και πρέπει να θεωρείται κάτι αποδεκτό και φυσιολογικό από τα μέλη μιας κοινωνίας. Όπως και η καταιγίδα, πρέπει να περιμένω μέχρι να περάσει μόνο του. Ή να πάρω και καμιά ομπρέλα μαζί μου για να μη βραχώ ολοσχερώς.
  • «Το ζήτημα της φτώχειας είναι πολύ μεγάλο.»: Η φτώχεια είναι ένα θέμα σχετικό, το οποίο μπορεί να τεθεί προς ανάλυση και συζήτηση, εφόσον οι μετέχοντες στην επικοινωνιακή περίσταση θεωρήσουν ότι υφίσταται. Αν, δηλαδή, για εμένα δεν υφίσταται τέτοιο ζήτημα, μπορεί και να μην το θέσω ποτέ ως συζήτηση.
  • «Το πρόβλημα της φτώχειας είναι πολύ μεγάλο.»: Η φτώχεια είναι κάτι το υπαρκτό και έχει αρνητικές συνέπειες για εμένα και τους συνανθρώπους μου. Δεν ήταν εκεί ανέκαθεν, δε φύτρωσε μια μέρα όπως τα δέντρα, ούτε όταν επιλέξω να κλείσω τα μάτια μου, παύει να υπάρχει μαγικά. Είναι μία κατάσταση που δημιούργησα με τις πολιτικές μου πράξεις και επιλογές (συνειδητά ή ασυνείδητα) και όπως τη δημιούργησα, έτσι μπορώ και να την αλλάξω.

Παρά το γεγονός ότι στις κοινωνικές επιστήμες έχει καθιερωθεί ο όρος «κοινωνικό φαινόμενο» για την επιστημολογική προσέγγιση ορισμένων προβλημάτων και τάσεων, η σύγχρονη κριτική ματιά (βλ. π.χ. Edelman, 1988) επιμένει ότι η φράση «κοινωνικό πρόβλημα» διαθλά πληρέστερα την πραγματικότητα μιας επιζήμιας κατάστασης.

Εδώ, μάλιστα να προσθέσουμε ότι ο όρος «κοινωνικό φαινόμενο» προέκυψε από μια γνωστική μεταφορά παρμένη από τις φυσικές επιστήμες, με σκοπό:

α) Tην καθιέρωση του κλάδου των κοινωνικών επιστημών ως ισάξιου σε κύρος με τις λεγόμενες «θετικές» επιστήμες.

β) Tην αντιπαραβολή των αντικειμένων που μελετούν αυτοί οι δύο διαφορετικοί κλάδοι του ανθρώπινου πνεύματος.

Αποτελεί, λοιπόν, βασική θέση της συγκεκριμένης εργασίας ότι, όταν καταπιανόμαστε με καταστάσεις που υλοποιούνται μέσα από συγκεκριμένες πολιτικές πράξεις και φέρνουν απτά, εμπρόθετα αποτελέσματα στο κοινωνικό σύνολο, δεν μπορούν επιστημονικά να ταξινομηθούν ως «φαινόμενα», καθώς δεν υπόκεινται στους νόμους της φύσης, όπως π.χ. ένας τυφώνας ή ένας σεισμός.

Αντίθετα, ανήκουν στην κατηγορία των κοινωνικών ζητημάτων/προβλημάτων, καθώς ο πολιτικός ανθρώπινος παράγοντας είναι που τα φέρνει σε ισχύ ή τα καταρρίπτει, κατά βούληση.

Κατ’ επέκταση, δεχόμαστε ότι μπορεί η χρήση των συγκεκριμένων «συνώνυμων» εκφράσεων να λειτουργεί ως έμμεση ιδεολογική τοποθέτηση αυτού που εκφέρει το λόγο και να έχει συγκεκριμένες πολιτικές προεκτάσεις. Στην περίπτωση που οι διαφορές αυτές είναι γνωστές στο χρήστη, αλλά δεν τις ενεργοποιεί, τότε μπορεί να τελείται ιδεολογική «συγκάλυψη» ενός προβλήματος, υπό το μανδύα μιας άλλης, πιο «ουδέτερης» και «εύηχης» λέξης.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα που αναφέρει ο ίδιος ο John Kenneth Galbraith στο σύντομο έργο του «Τα οικονομικά της αθώας απάτης» είναι η μετονομασία του «καπιταλισμού» σε «οικονομία της αγοράς», με στόχο να αμβλυνθεί η αρνητική εικόνα που έχουν ορισμένοι πολίτες για το συγκεκριμένο σύστημα παραγωγής και να δεχτούν τις βασικές του παραδοχές (και επιπτώσεις) περισσότερο αδιαμαρτύρητα.

«Οικονομική κρίση»: Τι ακριβώς επιχειρούμε να διερευνήσουμε;

Χωρίς η παραπάνω εισαγωγή να εξαντλεί στο σύνολό τους τις προεκτάσεις του προβλήματος, αρκεί σαν μια πρώτη πλαισίωση του αντικειμένου της εργασίας αυτής:

Να μελετηθούν οι αναπαραστάσεις του προβλήματος που ονοματοθετείται ως «οικονομική κρίση/ύφεση», μέσα στον ελληνικό πολιτικό δημόσιο λόγο, έτσι όπως αναδύεται μέσα από εκφορές των Μέσων Ενημέρωσης και δημόσιων πολιτικών τοποθετήσεων. Συγκεκριμένα, τα ζητήματα που τίθενται προς διερεύνηση είναι τα εξής:

  1. Τι είδους αναπαραστάσεις της «κρίσης/ύφεσης» βρίσκει κανείς σε αυτά τα είδη λόγου;
  2. Ποιες γλωσσικές μορφές/δομές χρησιμοποιούνται;Ποια νοητικά σχήματα προσπαθούν να ενεργοποιήσουν οι δημιουργοί των κειμένων με την απεύθυνσή τους στο ευρύ κοινό;
  3. Ποιες είναι οι πιθανές ιδεολογικές προεκτάσεις των αναπαραστάσεων αυτών;

Για να απαντήσω στα ερωτήματα αυτά, δημιούργησα ένα Σώμα Κειμένων (ΣΚ εφεξής), το οποίο περιέχει αυτούσιες προφορικές και γραπτές εκφορές από το σύνολο της περιόδου 2008-2011 και το οποίο έχει διαχυθεί δημόσια προς τους πολίτες. Το σώμα κειμένων, θα παρουσιαστεί αναλυτικά  στις ενότητες που ακολουθούν, μαζί με τη μεθοδολογία που ακολουθήθηκε για τη συλλογή του.

 

Βιβλιογραφικές αναφορές:

Βολόσινοφ, Β. Ν. (1998.) Μαρξισμός και φιλοσοφία της γλώσσας (Μτφρ. Βασίλης Αλεξίου), Αθήνα: Παπαζήση.

De Rycker A. & Z. Mohd Don (2013). “ Discourse in crisis, crisis in discourse” in (eds) DeRycker A. & Z. Mohd Don), Discourse and Crisis, Critical Perspectives, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, pp. 7-97.

Edelman, M. [1988] (1999). Η κατασκευή του πολιτικού θεάματος, Παπαζήση: Αθήνα.

Galbraith, J. K. [2004] (2006). Τα οικονομικά της αθώας απάτης, Λιβάνη: Αθήνα.

Λαμπίρη- Δημάκη, Ι. (1989). “Η αποσαφήνιση της έννοιας της κρίσης και ο ορισμός του Ιπποκράτη” από: Η έννοια της κρίσης και άλλα δοκίμια κοινωνιολογίας, Αθήνα-Κομοτηνή, Αντ. Ν. Σακκουλά, σς. 5-26.

Σιδέρης, Ν. (2014). Το Κατά Διαβόλου Ευαγγέλιο, Πολιτική Ψυχολογία της Κρίσης, Μεταίχμιο: Αθήνα.

 

Copyright © 2020. Αθηνά Ζωγραφάκη. «All rights reserved».

Ζωγραφάκη Α. (2020). Οικονομική κρίση και ιδεολογία: Νοητικές αναπαραστάσεις της οικονομικής κρίσης, μέσα από τη μελέτη διαφορετικών ειδών λόγου – Μια κριτική προσέγγιση.  http://athinazografaki.gr/ .

Δίχως Σχόλια

Αφήστε το σχόλιό σας.